Canlılar ve Savunma Araçları: Dikenler
Birçok canlı türü insanı ürküten dikenlere sahip... Evrimin bir döneminde edindikleri bu dikenlerin bazıları bir silah gibi, diğerleri duşmanlardan korunmak için kullanıyor. Kim bir gülü koparmayı göze alır, bir kaktüsü öldürmeyi ya da bir pangolini parçalamayı, bir kirpiyi yakalamayı, bir kökü hırpalamayı, bir akrep balığına dokunmayı?... İsterseniz bir deneyin. Bunların hepsi dikenli organizmalar... Dikenler, yeryüzünde hayatta kalmak için organizmaların sahip olduğu en önemli savunma araçlarından biri.
Normal koşullarda, dikenli organizmalar yavaş hareket eden canlılar ve kaktüsler gibi çoğunlukla aynı noktada sabit yaşıyorlar. Kendilerini savunmak için arkalarına bakmadan kaçmıyorlar, dişlerini ya da tırnaklarını kullanmıyorlar.
Hayvanlardaki ve bitkilerdeki dikenler, doğal seçim sonucu, omurgalılar ya da omurgasızlar gibi ayrımlardan etkilenmeden ortaya çıktı. Memelilere, böceklere ya da sürüngenlere özgü bir olya da değil. Her türlü sınıftan canlıda görülebiliyor. Bunu bir örnekle şöyle açıklayabiliriz. Bir bilim adamının çalışmalarını derinleştirip kendisine uygun özel bir şey bulması gibi, bazı canlılar da evrim içinde kendilerini dikenlerle donattılar.
Bilim insanları, bu yapıların oldukça eski zamanlara dayandığını bildiriyor. Kanada'da, 550 milyon yıl önce yaşadığı belirlenen bir deniz hayvanı ortaya çıkarıldı. Bilimsel adı "hallucigenia". Gövdesinin üstünde, kendisini korumak amacıyla kullandığı uzun dikenler vardı. Dikenler, 500 milyon yıl öncesinin ilk deniz canlılarında da bulunuyordu. Bu dikenlerle, 350 milyon yıl sonra, Stegosauros diye adlandırılan otçul dinozorların sırtlarında da karşılaşıyoruz.
Kuyruklarının ucunda, etçil dinozorlar karşısında kullanılmak için dikenli gürze benzeyen bir oluşum yer alıyordu. Dikenler, çeşitli maddeler içeriyor. Bitkilerin dikenleri selülozdan. Güllerde değişime uğramış yapraklar, akdikenlerde ise dönüşüme uğramış dal uzantıları söz konusu... Dikenlerden, başka canlılar da silah olarak yararlanabiliyor. Örneğin kaktüs kuşu, bu dikenleri gagasıyla alıp, böceklere batırmak için kullanabiliyor.
Bir memli olan kirpinin dikenleri ise, zaman içinde değişime uğramış uzun tüylerden başka bir şey değil. Yine bir memeli olan pangolinin dikenleri, alt derideki bir oluşumdan kaynaklanıyor. Hayvanın tüm vücudunu kaplayan dikenler, aslında birer gelişmiş tırnak... Dikenler, balıklarda ise kıkırdak yapısında... Bu yapı, böceklerde ve kabuklularda kitin maddesinden oluşuyor. Tıpkı bu hayvanların dış iskeletlerinin oluşması gibi...
Dikenliler, çoğalmak için herhangi bir güçlük çekiyorlar mı? Yanıt hayır gibi görünüyor. Örneğin, kunduzdan sonraki en büyük Avrupa kemirgeni olan kirpi 18 yıl kadar yaşayabiliyor. Dişisi ile çiftleşmesi en küçük bir problem yaratmıyor. Çünkü hayvanın karın bölümündeki tüyleri çok yumuşak. Dişi 8 hafta sonra yavularını dünyaya getiriyor.
Doğum anında yavruların gözleri açık ve dikenleri henüz oluşum düzeyinde... Ama 10 gün sonra, dikenler yeterince sertleştiği için yavruları artık ele almak mümkün olmuyor. Pangolinin yapısının garipliği sadece dikenleriyle sınırlı değil. Bu hayvanın yediklerini çiğnemesi için dişleri de yok... Bunun yerine, mide zarında yer alan ve dişi anımsatan bir organı kullanıyor. Aslında bu mide mukozasının boynuz biçiminde dişlere dönüşmesinden başka bir şey değil.
Bazı gece kelebeklerinin, onları avlayacak olan hayvanların hazımlarını güçleştiren ısırgan dikenleri var. Yine bazı kınkanatlıların dikenlerini kullanmaktaki ustalıkları şaşkınlık yaratıcı düzeyde. Bu hayvanların larvaları, sırt dikenleriyle bazı kurtçukları yakalıyorlar ve böylece farklı bir hayvan kamuflajı oluşturuyorlar.
Dikenlerin dizaynı ise, özellikle böceklerde savunmadan çok saldırı ilkesine göre biçimleniyor. Örneğin, yabanarısı diken biçimindeki iğnesiyle avını sokup hareketsiz hale getiriyor ve onu rahat rahat midesine indirebileceği sakin ber yere kadar taşıyor.
Balıklarda, hatta deniz akrebi gibi etçil türlerde bile dikenler savunma işlevi görüyorlar. Bunun en çarpıcı örneği derinlerde yaşayan iskorpit... Bu balığın dolaştığı sularda trafik az olduğu için, protein ihtiyacı büyük bir ivedilik taşıyor. O nedenle, iskorpitler öteki balıklara karşı oldukça saldırgan bir tavır sergiliyorlar. Ama sırtlarındaki dikenleri, sadece ve sadece diğer büyük balıklardan korunmak için taşıyorlar. www.bitkihastanesi.com |
